İyi Bir Yaşam İçin Arkadaşlık

 

    

    Şüphesiz ki arkadaşlık, iyi bir yaşam sürmenin vazgeçilmez parçalarından biridir. Makedonya Krallığı’nda (bugünkü Yunanistan’ın bir parçası) Büyük İskender döneminde, MÖ 384 – MÖ 322 yılları arasında yaşamış olan Antik Yunan filozofu Aristoteles, Nikomakhos’a Etik adlı eserinde arkadaşlığa büyük önem atfeder. Aristoteles, arkadaşlığı hayatımızın en gerekli unsuru olarak tanımlar ve şöyle der: “Çünkü hiç kimse, diğer tüm iyiliklere sahip olsa bile, dostsuz yaşamayı seçmez.” Aristoteles’e göre arkadaşlığın amacı karşılıklı iyi niyet olmalıdır. Arkadaşlık kurmak isteyen insanlar birbirlerine karşı iyi niyet beslemeli, birbirlerinin iyiliğini dilemeli ve birbirlerine yönelik tutumlarının farkında olmalıdır. Ancak arkadaşlıklardaki tutumlar, türlerine göre farklılık gösterir. Aristoteles, arkadaşlığı üçe ayırır: haz, fayda ve tamamlanmış arkadaşlık. Yaş aldıkça ve olgunlaştıkça, kurduğumuz arkadaşlıklar hayat koşullarımızın ve amaçlarımızın dönüşümüne bağlı olarak bir türden diğerine evrilebilir.

    Gençlik yıllarımızda kurduğumuz ilişkiler çoğunlukla duygularımıza ve hazlarımıza bağlıdır. Karakter özelliklerinden ziyade bize haz veren insanlarla arkadaşlık kurmayı tercih ederiz. Mesela, esprili bir kişiyi, esprili kişiliği için değil, esasen onun esprili oluşu ve onunla geçirilen zaman bize zevk verdiği için arkadaş olarak seçebiliriz. Bu tür arkadaşlıklar, henüz kariyer inşa etmeye başlamadan önce, özellikle lise ve üniversite yıllarında oluşur. Genç yaşlarda yaşanan kısa süreli cinsel ilişkiler de, cinsellik içermeyen arkadaşlıklar gibi, bu kategoriye girer. Aristoteles’in faydaya dayalı arkadaşlık olarak tanımladığı ikinci tür arkadaşlık ise haz arkadaşlığına benzer. Bu türde de arkadaşları karakterleri için değil, onlardan elde edilecek bir yarar için seçeriz. Bu tür arkadaşlık genellikle kariyer inşa etme sürecinde ortaya çıkar. Çalıştığımız iş yerlerinde edindiğimiz arkadaşlıklar veya iş amaçlı kurulan bağlar fayda arkadaşlığına örnektir. Günümüzde bu tür ilişkiler “menfaat arkadaşlığı” olarak da tanımlanır ve özellikle Amerika gibi bireyciliğin öne çıktığı toplumlarda oldukça yaygındır.

    Ancak bu, bu arkadaşlarımızı sevmediğimiz veya onlara iyi niyet beslemediğimiz, sadece kendi çıkarlarımız için kullandığımız anlamına gelmez. Haz ve fayda odaklı arkadaşlık kurmak bencillik gibi görünse de aslında öyle değildir. Bu tür arkadaşlara duyduğumuz sevgi, onlardan elde ettiğimiz fayda ve hazdan kaynaklanır. Ancak haz ve fayda arkadaşlıkları genellikle tesadüfi ve geçicidir. Aynı kişiler genellikle aynı zaman diliminde hem haz hem de fayda için arkadaş olamazlar. Eğer haz ve fayda birbirine karışmazsa arkadaşlık daha sürdürülebilir olur, çünkü bu ikisinin karışımı çıkar çatışmasına yol açabilir. Karşı taraftan alınan haz veya fayda zamanla azaldıkça, arkadaşlığa duyulan sevgi de azalır. Sürekli değişen yaşam koşulları bu tür arkadaşlıkların istem dışı olarak zaman içinde dağılmasına neden olabilir ve bu durumda suçluluk hissetmeye hiç gerek yoktur.

    Orta yaşlarda, sınırlı hayatımızda zamanımızın kıymetini daha fazla idrak ederiz ve enerjimizi kiminle paylaştığımız, aldığımız haz ve faydadan daha değerli hale gelir. Artık arkadaşlıklarda haz ve faydanın ötesinde, erdem ve karakter gibi değerli nitelikler aramaya başlarız. Kendi değerlerimize ve erdemlerimize önem verdikçe, bizimle aynı değerlere sahip insanlarla arkadaş olmayı tercih ederiz. Eğer dürüstlük, güvenilirlik ve erdemlilik bizim temel değerlerimizse, dürüst, güvenilir ve erdemli insanlarla arkadaşlık kurmaya yöneliriz. Aristoteles, benzer değer ve erdemlere dayalı bu tür arkadaşlığı tamamlanmış arkadaşlık olarak tanımlar. Tamamlanmış arkadaşlıklar tesadüfi değil, iradeyle seçilir. İnsanlarla haz veya fayda için değil, karakterleri için arkadaş oluruz. Tamamlanmış arkadaşlıklar kendi içinde haz ve fayda barındırır, ancak bu sevginin nedeni ortak değerlerdir, fayda veya haz değildir. İyi niyet, karşı tarafın iyiliğini istemek ve desteklemek bu tür arkadaşlıkta da esastır. Tamamlanmış arkadaşlıklar kalıcıdır ve oldukça nadirdir. Ortak değerler ve erdemler sürdüğü sürece devam eder. Nadir olmalarının sebebi tesadüfi olmamaları, zaman, emek ve irade gerektirmeleridir. Bu nedenle, bu tür arkadaşlıklar yalnızca bir veya çok az kişiyle sürdürülebilir. Tamamlanmış arkadaşlıklar, değişen hayat koşullarına değil, taraflar arasındaki iletişim ve sohbetin kalitesine bağlıdır. Bu da doğal olarak bu tür arkadaşlıkların sayısını sınırlar. Bu arkadaşlarla sürekli bir arada olmak şart değildir; uzun süre ayrı kalmak dostluğun kalitesini bozmaz. Ancak iletişimsizlik ve sohbetin eksikliği tamamlanmış bir arkadaşlığa zarar verebilir.

    İçinde bulunduğumuz arkadaşlığın türünün farkında olmak, kişilerarası çatışmalardan bizi kurtarabilir. Arkadaşlığın amacını bilirsek, karşı tarafa yanlış sinyaller vermeyiz veya onlardan gelen yanlış sinyalleri de doğru yorumlayabiliriz. İlişkiden ne beklediğimizi netleştirebiliriz. Haz arkadaşlıklarında iki taraf da eş zamanlı olarak haz aldığı için kimse diğerini haz vermemekle suçlayamaz. Eğer taraflardan biri aldığı hazdan memnun değilse, arkadaşlıktan ayrılabilir ve diğer taraf bunu ihanet olarak göremez. Fayda arkadaşlıklarında ise tarafların birbirine adil ölçüde fayda sağlaması gerekir; biri diğerinden daha fazla fayda sağlıyorsa, veren taraf yeterince karşılık görmediğini düşünüp arkadaşlığı bitirebilir. Fayda arkadaşlığındaki denge, taraflar arasında dile getirilmemiş kurallarla belirlenir. Tamamlanmış arkadaşlıklarda ise haz ve fayda alışverişinin ölçüsü, tarafların kişisel kararlarına bağlıdır; çünkü bu arkadaşlığın nedeni erdemler ve karakterdir. Tamamlanmış arkadaşlıklarda alışveriş hesaplamaları yoktur; dengeyi tarafların kişisel kararları sağlar.

    Arkadaşlık, hayat pastasının bir dilimidir ve hayatta bizi tamamlayan daha pek çok değerli dilim vardır: ortaklıklar, evlilik, aile, kariyer, maddi refah, ruhsal ve fiziksel sağlık, kişisel gelişim, yaratıcılık, maneviyat ve hatta yalnızlık. Hayatta neyle yaşamayı veya nelerden vazgeçmeyi seçeceğimiz, ruhun en derin arzularında yatar. Bazı ruhlar için bu en derin arzu arkadaşlık olabilir, diğerleri için ise hayat pastasının başka bir dilimi. Benim inancıma göre iyi bir yaşamın en temel unsuru, ruhun bu en derin arzusunun farkında olmaktır. Sanki ıssız bir adada tek başına bırakılmış gibi. Eğer kalbin sessiz arzusu arkadaşlığa çağırıyorsa, o zaman kişi tüm diğer parçaları olsa bile onsuz yaşayamaz. Eğer o ses arkadaşlığa çağırmıyorsa, o zaman arkadaşlık onsuz yaşanamayacak bir şey değildir. Kendinize bir sorun, en derin arzunuz neye çağrı yapıyor?

    Bir yaşam koçu olarak ben de Aristoteles’in şu sözüne belli bir ölçüde katılıyorum: “Çünkü hiç kimse, diğer tüm iyiliklere sahip olsa bile, dostsuz yaşamayı seçmez.” Bana göre hayat pastasının her bir dilimindeki her ilişki, şüphesiz ki arkadaşlığın parçalarını taşır; özellikle de insanın kendi kendisiyle kurduğu ilişki. Kendimizle tamamlanmış bir arkadaşlık kurduğumuzda, hayatta ihtiyacımız olan tek tür arkadaşlık da tamamlanmış arkadaşlıklardır. Aristoteles de Nikomakhos’a Etik’te benzer bir şekilde şöyle der: “Erdemli insan, dostuyla kendisiyle olduğu gibi ilişkilidir; çünkü dost, başka bir kendisidir.” Ben de buna şunu eklerdim: “Hiç kimse, diğer tüm iyiliklere sahip olsa bile, kendi kendisiyle tamamlanmış bir arkadaşlık kurmadan yaşamamalıdır.”

Melisa Gülsün Özmen